četvrtak, 18. septembar 2014.

Pale live! Urban info portal

Palelive.com YouTube kanal Prati nas na Facebook-u! Prati nas na Twitter-u!

Nekropole stećaka


Nekropola je groblje ili mjesto gdje se sahranjuje, dok je bukvalno značenje, prevedeno sa grčkog "grad mrtvih". Pored rijetkih primjena riječi za moderna groblja riječ se gotovo isključivo koristi kad se misli na groblja antičkih i srednjovjekovnih civilizacija. U srednjovjekovnoj Bosni nekropolama se nazivaju lokaliteti sa skupinama stećaka i nadgrobnih spomenika. Radi se o manjim skupinama, ali i lokalitetima sa stotinama nadgrobnih spomenika (Nekropole stećaka).

Stećci su kameni nadgrobni spomenici, raznih oblika, koji su kao opštenarodni običaj klesani i postavljani širom Bosne i Hercegovine, kao i na susjednim područjima Srbije, Crne Gore i Hrvatske, počev od kraja 12 do kraja 16 vijeka. Na stranicama ovih spomenika isklesani su zanimljivi dekorativni i simbolični reljefi, a na izvjesnom broju su uklesani epitafi starom Bosanskom ćirilicom na narodnom jeziku. U narodu su poznati kao grčki grobovi, mramori i mašeti. U njihovim epitafima ovi spomenici se ponekad nazivaju i biljeg i kam, a naučni radnici i obrazovaniji građani za njih koriste naziv stećak, koji je postao od riječi stojećak, što znači nešto veliko, visoko i postojano. Do sada je pronađeno više od 66.000 stećaka, od čega preko 50.000 na području današnje Bosne i Hercegovine. Više od 5.600 stećaka je ukrašeno i to najčešće: povijenom lozicom, rozetama, krstovima, štitovima i mačevima, lukom i strelom, ljudskim i životinjskim figurama, scenama lova na jelene, scenama turnira, geometrijskim ornamentima i slično. Preko 350 stećaka nosi natpise ćiriličnim pismom.

Iz natpisa na stećcima se izvode zaključci da pod stećcima počivaju vijernici Crkve bosanske, Pravoslavne crkve i Katoličke crkve. Mnogi naučnici povezuju kulturu stećaka sa postojanjem Crkve bosanske u srednjem veku, a pojedini ih čak vide kao najmasovnije materijalne ostatke bogumila, koji su poput katara sa zapada, sahranjivali svoje mrtve u prirodi umjesto na crkvenim grobljima. Postoje i oni koji im pripisuju sasvim drugačije poreklo i njihovo postojanje ni u kom pogledu ne vezuju za delovanje crkve bosanske.



Nekropole na području opštine Pale

Istorijski razvoj Pala karakteriše pojava brojnih nekropola i grobalja koja su nastajala u vremenskom razdoblju od 13 do 21 vijeka i koja su ostavila traga o životu Pala i njegovom kulturno istorijskom, odnosno teritorijalnom razvoju u proteklih 700 godina. Prostorno vremenska komponenta stećaka objašnjava nihovo etnološko, kulturološko i estetsko značenje u prošlosti i sadašnjosti.

U odnosu na ostale prijeratne sarajevske opštine, na Palama je ustanovljen najveći broj nekropola stećaka, oko sto lokaliteta što je 1/3 od ukupnog broja nekropola stećaka na području Sarajeva. Stećci su izgrađivani od kamena i to najčešće “stanca”, krečnjaka konglomera ili pješčara. Veličina nekropole zavisi od broja stećaka pa tako lokalitet sa 1-3 spomenika, možemo smatrati osamljenim stećcima. Lokalitet sa 3-20 stećaka je manja nekropala, a sa 20-50 stećaka je veća nekropola. Lokaliteti sa preko 100 spomenika su velike nekropole. Karakteristična je pojava postavljanje stećaka u redove ili nizove, a najčešća orijentacija je u pravcu istok – zapad, odnosno sjeveroistok-jugozapad. Kameni monolitni blok obrađivan je klesanjem i glačanjem, a oblikovan je u formama: ploče, sanduka, sanduka na postolju, sljemenika (sarkofaga), sljemenika na postolju, stuba, stele i krsta (krstače). Postoje i neobrađeni stećci u amorfnim oblicima kamena, koji je po nekad samo ovlaš pritesan. Svi ovi oblici su prizašli iz tradicije i estetskh mogućnosti sredine u kojoj su nastali. Bolja obrada, ukrašavanjem uklesanim ili reljefnim motivima, postavljanje natpisa i veličina stećka, uvijek su vezani za isticanje staleškog statusa sahranjenog, a ujedno ukazuju i na klesarsku tradiciju određenog područja. Natpisi na stećcima su aslesani starobosanskom ćirilicom, na onovremenom govornom jeziku, pa kao takvi imaju izuzetnu dokumentarnu vrijednost. Najranije se javljaju oblici ploče i sanduka (od kraja 12 pa do 14 vijeka). Zatim se javljaju varijateti tih oblika i novi oblik slemenik(od 14 do 16 vijeka). Najkasnije se javlja oblik stuba (od sredine 15 do 16 vijeka), što se vezuje za orijentalno porijeklo uspravnog nišana. Većina stećaka na palama nalazi se u zapuštenom stanju. O njima se ne vodi briga u smislu uređenja, održavanja ili čuvanja. Stanje pojedinih nekropola i uzroci koji ih ugrožavaju, iziskuju izvođenje određenih konzervatorskih radova. U nekim slučajevima bi se čak mora lo primjeniti premještanje ugroženih spomenika na neku rugu, privremenu ili stalnu lokaciju. Na području Pala evidentirano je sto lokaliteta srednjovjekovnih nekropola stećaka.

Karta opštine Pale sa ucrtanim lokalitetima i brojem pronađenih stećaka (klik za uvećanje 0,5 MB):

(Janković Vladimir / www.palelive.com)



Nekropole stećaka
Komentari (4)
  • Igor  - Pitanja vezana za stećke

    Zanima me je li autor ovog članka novinar ili istraživač. Vidim iscrpno su ocrtani lokaliteti stećaka na karti što svjedoči da se netko potrudio malo više se pozabaviti ovom problematikom. Zanima me kao laika jesu li vršena iskopavanja ispod velike većine stećaka, odnosno jesu li pronađene kosti ispod ovih spomenika. Zanimljivo mi je da nitko od domaćih istraživača stećaka ne spominje bjeloruske babe i armenske hačkare koji su također oblici stećaka a u blizini armenskog stonehengea tj. caruhangea nalaze se ovakvi petroglifi koji su po procjeni stari i preko 7000god. Zanimljivo je da se i kod tih najranijih oblika nalaze neki motivi koji se mogu viditi stećcima u našoj regiji, npr. podignuta ruka u znak pozdrava, sunčev disk, ili pak čovjek sa strijelom i lukom.a i oblikom su ti spomenici slični stećcima kod nas. a koliko sam mogao vidjeti stećci zaista imaju različite simbole. neki su specifični za srednji vijek, ali neki se vežu za vrlo starije razdoblje. npr. enormno visoki ljudi u odnosu na druge što se može vidjeti u sumeru, egiptu i ostalim drevnim kulturama. onda taj znak svastike ili kolovrata što je nepojmljivo za srednji vijek. Upućuje li to na mnogo stariju tradiciju stećaka nego se pretpostavlja? SLužbeno se govori da su to nadgrobni spomenici. Znam da su nađene kosti ispod nekih stećaka, ali isto tako da ispod nekih drugih nisu. Zaista ne znam je li bilo iskapanja i potrage da se potvrdi teza da su to nadgrobni spomenici.znam da su srednjovjekovni katari bili dobro upoznati sa drevnim simbolima, svetom geometrijom i sl.a možda nam to može ukazat da se tradicija od drevne civilizacije prenijela preko Gota i Ilira do srednjovjekovnih manihejaca. Nadalje, na vrlo malo stećaka imamo natpise. To opet povlači pitanje jesu li zaista nastali u srednjem vijeku? Ako je netko mogao sebi priuštiti tako vješto klesan spomenik, onda je sigurno mogao i isklesat nekakav natpis na svoj grob. Zanima me mogu li stručnjaci povući nekakve paralele sa armenskim stećcima i postaviti malo drugačiju poziciju stećaka. To se po meni može ostvariti jednim dubokim interdisciplinarnim pristupom a skinulo bi veo mistike s ovih petroglifa. Zatim tu je i heksagramski cvijet koji je u drvenim kulturama poznat kao cvijet života a vidi se na brojnim stećcima npr. na Radimlji kod Stoca. Zanimljivo je da na ovom lokalitetu ima jedan specifičan motiv. A to je da iza svake podignute ruke (koja je nesrazmjerno veća od ostatka tijela) stoji jedan krug u biti prsten, a na taj način su drevne civilizacije vjerojatno označavale nekakve prolaze u drugu dimenziju, zvjezdana vrata i sl. Mnoštvo je ovdje zanimljivih stvari. Ako je autor istraživač, nadam se da će mu ove natuknice biti zanimljive jer po meni, na osnovu svega što sam vidio i povezujem, službene teorije o stećcima nisu mi do kraja uvjerljive. Pozdrav!

  • Posjetilac  - Autor

    S poštovanjem...

    Prije svega drago mi je da se interesujete za ovu problematiku. Hvala na opširnom komentaru i svemu što ste naveli kao smjernice budućim istraživačima kao i mojim budućim radovima...
    Ovaj teks, fotografije i karta su dio mog diplomskog rada koji je imao za temu geografski karakter stećaka sa posebnim osvrtom na teritoriju Pala, ali je plod velikog truda kroz isčitavanje brojne literature i istraživanja na terenu. Pokušaću da vam dam bar neke odgovore na Vaša pitanja i moja zapažanja.
    Najveća istraživanja na ovom polju su uradili Austro-Ugarski istraživači (uopšte temelje zvanične istorije naših prostora postavila je austrijska istorijska škola-koja se može s pravom osporavati zbog svojih političkih težnji na Balkanu). U periodu otvaranja grobova pod stećcima nisu se posjedovala današnja dostignuća arheologije i laboratorijske analize koje su veoma pouzdane u određivanju starosti, načinu života, porijeklu, uzroku smrti...pokojnika. Nekada mislim iz svega što sam do sada spoznao, da postoji veliki otpor zvanične istorije da se suoči sa nekim novim dokazima i istorijskim činjenicama na ovom prostoru. Čak što više veliki je pritisak na one koji se osmjele da se suprostave takvoj "bezgrešnoj istoriji". Tek što sam odškrinuo djelić našeg kulturno-istorijskog nasljeđa, u želji da saznam više, shvatio sam da ništa ne znam i koliko je sa naučnog aspekta maglovit dio ne tako daleke istorije.
    Motivi-u jednom se slaže većina, da su paganskog porijekla i da se jako malo zna o njihovom značenju. Poznato je da su slični sa motivima na još nekim destinacijama, ali to nije iznenađujuće ako se uzme u obzir moćan prostor koji je obuhvatala slovenska mitologija iz koje su oni crpljeni i iznjedreni.
    Trenutno se radi na apliciranju stećka za listu svjetske kulturne baštine, pa se nadati da će se posvetiti više pažnje istraživanju ovog fenomena, ali se isto tako bojim da je to "betoniranje" zvaničnog stanovišta.
    Da Vam dodatno pobudim maštu: postoji jedan lokalitet na prostoru opštine Pale koji je posve interesantan i zanimljiv. Postoje žive legende koje se vezuju za neposrednu blizinu tog lokaliteta, ali da ne širimo priču, mene je fascinirao jedan drugi događaj iz novije prošlosti. U direktnom kontaktu sa sudionicima tog događaja svjedoče da su u ratu kopali rov na jednom uzvišenju, utvrđujući liniju fronta, tik uz jedan stećak iskopali dijelove skeleta (ruka i noga) koji su bili duplo veći od uobičajne veličine. Naravno, prestrašeni, kosti su ponovo položili i zatrpali to mjesto, a kopanje nastavili u drugom pravcu.
    Nadam se da nisam nešto preskočio i da sam bio koliko toliko jasan u želji da kažem što više na ovaj ograničen način... :)
    Srdačan pozdrav

  • Posjetilac  - Autoru

    Svaka cast na tekstu i pohvale autoru. Vlado ocekujemo jos tekstova o blioj i daljoj istoriji paljanskog podrucja.

  • udruzenje srpsko-grckog prijat  - Zelimo vise saznati od vas

    Jako interesantna temaa.Nas interesuje prica o Grcima koji su zivjeli na podrucju sarajevsko-romanijske regije.

Dodaj komentar
Vaši detalji:
Komentar:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img]   
:angry::0:confused::cheer:B):evil::silly::dry::lol::kiss::D:pinch::(:shock::X:side::):P:unsure::woohoo::huh::whistle:;):S
:!::?::idea::arrow:
Sigurnost
Morate navesti anti-spam kod koji stoji na slici.
Klikom na dugme "POŠALJI" prihvatam Uslove korišćenja.

Uslovi korišćenja  :  Pošaljite vijest  :  Oglasi  :  Marketing  :  Kontakt                                           Pratite nas na Facebook Palelive.com YouTube kanal  :  Stranica optimizovana za nove verzije Mozilla Firefox Internet Explorer Opera Google Chrome